Yemen’in modern tarihi, sömürgecilik, monarşi-cumhuriyet rekabeti, kuzey ve güney arasındaki farklı siyasi deneyimler, birleşme süreci ve iç savaşlarla şekillenen karmaşık bir dönüşüm hikâyesidir. Arap Yarımadası’nın güneybatısında yer alan ülke, stratejik konumu nedeniyle hem bölgesel güçlerin hem de küresel aktörlerin ilgisini çekmiş; toplumsal yapı, mezhepsel çeşitlilik, kabile ilişkileri ve ekonomik sorunlar siyasetin yönünü belirlemiştir. Bugünkü Yemen’i anlamak için 20. yüzyılın başından itibaren yaşanan siyasi kırılmaları birlikte değerlendirmek gerekir.

Osmanlı Mirası ve Siyasi Bölünmenin Temelleri

Yemen’in modern tarihindeki ilk önemli dönüm noktalarından biri, Osmanlı yönetiminin bölgedeki etkisinin sona ermesiyle ortaya çıkan siyasi boşluktur. Osmanlı Devleti, özellikle Yemen’in kuzey ve batı kesimlerinde uzun süre egemenlik kurmuş olsa da yerel imamlar, kabileler ve bölgesel güçlerle sürekli müzakere etmek zorunda kaldı. Bu durum, merkezi otoritenin sınırlı kaldığı ve yerel aktörlerin güçlü olduğu bir yönetim yapısının oluşmasına yol açtı.

Osmanlıların Birinci Dünya Savaşı sonrasında Yemen’den çekilmesi, kuzeyde Zeydi imametinin güçlenmesine zemin hazırladı. İmam Yahya döneminde kurulan yapı, dini meşruiyet ile geleneksel siyasi otoriteyi bir araya getiriyordu. Kuzey Yemen’deki bu yönetim biçimi, ilerleyen yıllarda cumhuriyetçi hareketlerle karşı karşıya gelecek ve ülkenin modernleşme tartışmalarının temel başlıklarından biri olacaktı.

Güney Yemen’in siyasi gelişimi ise farklı bir çizgide ilerledi. Aden Limanı’nın stratejik ve ticari önemi, bölgeyi 19. yüzyıldan itibaren Britanya’nın denetimine soktu. Britanya yönetimi, Aden’i doğrudan kontrol ederken çevredeki sultanlıklarla anlaşmalara dayalı bir nüfuz alanı oluşturdu. Böylece kuzeyde imamet, güneyde sömürge yönetimi olmak üzere iki ayrı siyasi deneyim ortaya çıktı. Bu ayrılık, Yemen’in daha sonraki birleşme sürecini zorlaştıran tarihsel farklılıkların temelini oluşturdu.

Kuzey Yemen’de Cumhuriyetin Kuruluşu

1962 yılında kuzeydeki imamet yönetimine karşı gerçekleştirilen darbe, Yemen’in modern tarihinde köklü bir değişim başlattı. Cumhuriyetçi subaylar, monarşik yapıyı sona erdirerek Yemen Arap Cumhuriyeti’ni ilan etti. Ancak imamet yanlıları bu değişimi kabul etmedi ve ülke uzun süreli bir iç savaşa sürüklendi. Mücadele yalnızca iç aktörler arasında yaşanmadı; Mısır cumhuriyetçileri desteklerken Suudi Arabistan imamet yanlılarına yardım etti.

İç savaş, Yemen’de devlet kurumlarının zayıflığını ve kabilelerin siyasi ağırlığını açıkça ortaya koydu. Cumhuriyetçi yönetim başkent ve büyük kentlerde etkili olmaya çalışırken, kırsal bölgelerde kabile liderleri önemli bir güç olarak kaldı. Mısır’ın askerî müdahalesi savaşın seyrini etkiledi ancak bölgedeki maliyetlerin artması ve siyasi koşulların değişmesi, dış desteğin zamanla azalmasına neden oldu.

Savaşın sona ermesiyle cumhuriyetçi sistem varlığını korudu, fakat ülke hızlı ve istikrarlı bir modernleşme sürecine giremedi. Merkezi hükümet ile yerel güçler arasındaki denge, Yemen siyasetinin kalıcı özelliklerinden biri haline geldi. Ekonomik yetersizlikler, eğitim ve sağlık hizmetlerinin sınırlı olması ve siyasi kurumların kırılganlığı, sonraki dönemlerde yaşanacak iktidar mücadelelerinin zeminini hazırladı.

Güney Yemen ve Sosyalist Deneyim

Güney Yemen’de Britanya yönetimine karşı bağımsızlık mücadelesi 20. yüzyılın ortalarında güç kazandı. Milliyetçi ve sosyalist hareketlerin etkisiyle yürütülen mücadele sonucunda Britanya, 1967 yılında Aden’den çekildi. Bunun ardından Güney Yemen Halk Cumhuriyeti kuruldu ve ülke kısa süre içinde sosyalist çizgide bir devlet modeline yöneldi. 1970’te Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti adını alan yönetim, Sovyetler Birliği ile yakın ilişkiler geliştirdi.

Güneydeki yönetim, toprak reformu, kamulaştırma ve merkezi planlama gibi politikalar uyguladı. Kadınların kamusal hayata katılımı, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması gibi alanlarda kuzeyden farklı bir toplumsal model benimsendi. Bununla birlikte siyasi muhalefetin sınırlanması, parti içi çekişmeler ve ekonomik kaynakların yetersizliği, sosyalist yönetimin istikrarını zorlaştırdı.

Kuzey ve güney arasındaki siyasi sistem, ekonomik yapı ve dış politika farklılıkları zaman zaman silahlı çatışmalara dönüştü. İki taraf arasındaki rekabet, Yemen kimliğinin ortak unsurlarını gölgede bırakırken ayrı devlet yapılarının kurumsallaşmasına da neden oldu. Buna rağmen coğrafi yakınlık, toplumsal bağlar ve ekonomik ihtiyaçlar, birleşme fikrini tamamen ortadan kaldırmadı.

1990 Birleşmesi ve Yeni Siyasi Dengesizlikler

Kuzey Yemen ile Güney Yemen, 1990 yılında birleşerek Yemen Cumhuriyeti’ni oluşturdu. Birleşme, Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Güney’in dış destek kaynaklarının zayıflaması gibi uluslararası gelişmelerin etkisiyle mümkün oldu. Ancak iki tarafın siyasi kurumları, askerî yapıları ve ekonomik sistemleri kısa sürede uyum sağlayamadı. Birleşme, ortak bir devlet kurmaktan çok farklı güç merkezlerini aynı çatı altında tutma çabası olarak ilerledi.

Birleşme sonrasında Ali Abdullah Salih cumhurbaşkanı, güneyli lider Ali Salim el-Beyd ise cumhurbaşkanı yardımcısı oldu. İktidar paylaşımı konusunda yaşanan anlaşmazlıklar, orduların bütünleştirilememesi ve kaynakların dağıtımı üzerindeki rekabet gerilimi artırdı. 1994 yılında güneyli siyasi aktörlerin ayrılma girişimi iç savaşa dönüştü ve kuzey merkezli yönetim askerî üstünlük sağlayarak ülkenin bütünlüğünü korudu.

Savaşın ardından siyasi güç büyük ölçüde merkezi yönetim ve cumhurbaşkanlığı çevresinde toplandı. Güneyde ekonomik dışlanma, kamu görevlerinde temsil sorunları ve toprak politikalarına yönelik itirazlar zamanla yeni bir hoşnutsuzluk dalgası oluşturdu. Aynı dönemde kuzeydeki Zeydi topluluklar arasında da merkezi yönetime karşı eleştiriler arttı. Böylece birleşme, Yemen’deki bölgesel ve toplumsal sorunları çözmek yerine bazılarını daha görünür hale getirdi.

2011 Sonrası Kriz ve Süregelen İç Savaş

2011 yılında Arap dünyasında yayılan protestolar Yemen’i de etkiledi. Göstericiler, uzun süre iktidarda kalan Ali Abdullah Salih’in yönetimine, yolsuzluk iddialarına, işsizliğe ve siyasi baskılara tepki gösterdi. Körfez ülkelerinin arabuluculuğuyla Salih görevini yardımcısı Abdurabbu Mansur Hadi’ye devretti; ancak bu geçiş, devlet içindeki güç dengelerini ve toplumsal sorunları ortadan kaldırmadı.

Husiler olarak bilinen Ensarullah hareketi, kuzeydeki Zeydi toplulukların taleplerinden beslenerek siyasi ve askerî etkisini artırdı. 2014 yılında başkent Sana’yı ele geçiren hareket, Hadi hükümetini zayıflattı. 2015’te Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonun müdahalesiyle çatışma uluslararası bir boyut kazandı. İran’ın Husiler üzerindeki etkisine ilişkin tartışmalar ve bölgesel rekabet, Yemen savaşını daha karmaşık hale getirdi.

Savaş, ülkenin siyasi bütünlüğünü ve kamu hizmetlerini ağır biçimde sarstı. Bir yanda Husilerin kontrolündeki kuzey ve batı bölgeleri, diğer yanda uluslararası alanda tanınan hükümet ile farklı güneyli silahlı grupların etkili olduğu alanlar ortaya çıktı. Güney Yemen’de ayrılıkçı eğilimlerin güçlenmesi, ülkenin tarihsel bölünmesini yeniden gündeme taşıdı. Kalıcı bir çözüm için yalnızca askerî dengelerin değil, ekonomik çöküşün, yerel yönetimlerin, kabile ilişkilerinin ve bölgesel aktörlerin de birlikte ele alınması gerekiyor.